Doorbraak Magazine publiceerde in de aprileditie van 2026 een uitvoerige reportage van Vanille Dujardin over Nederlandstaligen die hun heil zoeken in Paraguay. Aan het woord komen onder meer het Belgische koppel Chris en Elke, die in 2020 vertrokken naar het residentiële domein Aqua Village vlakbij Asunción; Bart Van Rijt, die er al meer dan dertien jaar woont; en de Nederlandse schrijver Sid Lukkassen, die er korter zit maar er een vast adres heeft.
Het is een verdienstelijke reportage, verdienstelijk vooral omdat ze, anders dan de VPRO-reeks Wakker in Paraguay waar ze impliciet op reageert, de moeite neemt om haar onderwerpen iets méér te laten zijn dan een karikatuur. Maar het stuk laat een vraag op tafel liggen die het nauwelijks expliciet maakt, en die mij interessanter lijkt dan de Paraguay-kwestie zelf. Waarom vertrekken mensen uit een continent dat materieel objectief gezien tot de welvarendste van de wereld behoort? Wat hebben zij gezien of gevoeld waar de meesten van ons stelselmatig overheen kijken?
Het ligt voor de hand om het antwoord in het institutionele te zoeken: meer regels, hogere lasten, strengere handhaving, kleinere woningen. Dat klopt empirisch, en het zit ook in de reportage. Maar wie alleen daarnaar kijkt, mist iets. Het probleem dat de geïnterviewden beschrijven is niet de wet. Het is wat het betekent om in zo’n wet te wonen.
Het Europese leven vraagt op steeds meer vlakken de aandacht van de burger. De woningverkoop, een hypotheek, een wagenkeuze, de kinderopvang, een ziektekostenverzekering, een belastingaangifte, een vakantieboeking, overal gaat een laag van validaties, vinkjes en voorwaarden overheen, elk afzonderlijk verdedigbaar, in een opeenstapeling is het iets heel anders. Ze trekt de burger permanent naar het oppervlak van zijn eigen leven. Er is geen seconde meer waarop iets zomaar mag gebeuren.
Dat is geen complottheorie en geen rechts pamflet. Het is een fenomenologische observatie. Wat Chris in de reportage als zin formuleert — “Je werkt harder en houdt minder over, en tegelijk krijg je het gevoel dat je steeds minder invloed hebt” — is niet primair een uitspraak over fiscaliteit. Het is een uitspraak over hoe het aanvoelt om burger te zijn in dichtgeregeld Noordwest-Europa anno 2026.
Een woord dat in de reportage telkens terugkomt is “wakker”. De emigranten gebruiken het zelf. De VPRO heeft het in haar titel gezet. En het is precies dat woord dat de reportagemakers in Hilversum nodig hadden om de geïnterviewden te kunnen plaatsen. “Wakker” — daar zit iets bestraffends in. Iets van: u dénkt dat u iets ziet wat anderen niet zien, maar in werkelijkheid bent u alleen maar een beetje gek geworden.
Het is een mechanisme dat we vaker tegenkomen. Een bepaald soort kritiek wordt niet weerlegd, maar gediagnosticeerd. Wie het virologisch beleid ter discussie stelde werd “wappie”; wie de Schengen-instroom bevroeg werd “alarmist”; wie de woningmarkt onhoudbaar noemde, was een “doemdenker”. Het label vervangt het argument. Wie het label krijgt opgeplakt, hoeft inhoudelijk niet meer te worden weerlegd.
Dujardin laat Lukkassen zelf op dit mechanisme reflecteren: hij beschrijft hoe hij in politieke en maatschappelijke kringen voelde dat afwijkende meningen steeds minder verdragen werden, dat hij “geviseerd” werd. Wie dat overdreven vindt klinken, kan de proef zelf nemen. Eén ongelukkige post, één collegiaal gesprek doorverteld, en een carrière kan binnen een werkweek een andere richting krijgen.
Wat de emigranten in de Doorbraak-reportage delen, en wat ze niet allemaal even goed onder woorden brengen, is een ervaring waar de Europese woordenschat eigenlijk geen handzaam woord voor heeft. Het is niet armoede. Het is niet politieke onderdrukking in klassieke zin. Het is iets anders. Iets dat zich pas laat voelen als je er een tijd uit bent geweest.
Chris en Elke benoemen het als het gevoel dat iemand voortdurend over je schouder meekijkt. Lukkassen, in eerdere stukken, als het verlies van ruimte om ergens aan te beginnen zonder vooraf toestemming te vragen. Anderen omschrijven het simpelweg als “stress” of als “lichte voortdurende vermoeidheid die niet weggaat”. Wat al deze beschrijvingen delen, is dat ze allemaal grijpen naar een woord dat te klein is voor wat eronder zit.
Vanuit Paraguay, een land dat door iedere objectieve maatstaf rommeliger, onveiliger en armer is dan België of Nederland, wordt die ervaring opeens scherp. Niet omdat Paraguay beter is. Het is niet beter. Maar omdat het anders is. En omdat het verschil iets blootlegt waar je in Europa zelf je vinger niet op kunt leggen, juist omdat het overal in zit.
Dat is geen romantisering. Bart Van Rijt vertelt in de reportage hoe een conflict over een autoaankoop hem jaren rechtszaken en zelfs huisarrest opleverde. Chris en Elke wonen achter een muur, met beveiliging en camera’s. De Paraguayaanse staat kan zijn burgers niet zo benauwen als de Belgische, maar hij kan ze ook niet zo beschermen. Wie hier valt, valt harder. Dat is een eerlijke ruil, maar het is wel een ruil, geen paradijs.
Wat veel van de geïnterviewden gemeen hebben, is iets wat ik, bij gebrek aan een beter woord, lezerschap zou willen noemen. Niet ideologie. Niet rechts. Een vermogen om signalen op te pikken voordat ze geaccepteerde wijsheid worden, en de bereidheid om er praktische gevolgen aan te verbinden.
Opvallend genoeg bleken sommige van de waarschuwingen die ergens tussen 2010 en 2020 nog als “alarmistisch” werden weggezet, achteraf minder irrationeel dan destijds werd voorgesteld. Niet allemaal. Niet alles. Maar genoeg om de reflex om afwijkende analyses meteen pathologisch te framen, op zijn minst een vraagteken waard te maken.
De interessante vraag is daarom niet primair waarom deze mensen zijn vertrokken. De interessante vraag is wat wij — die blijven — over hen moeten denken zonder vooraf te beslissen dat ze ongelijk hebben.
Hier loopt de discussie tegen iets aan dat zelden expliciet wordt benoemd, en dat dieper zit dan belastingdruk of regeldichtheid. Het is de vraag of de burger zichzelf nog herkent in de orde waaronder hij leeft.
Politieke ordeningen blijven niet stabiel doordat ze efficiënt zijn. Ze blijven ook niet stabiel doordat ze rechtvaardig zijn. Ze blijven stabiel doordat ze door hun deelnemers als de hunne worden gevoeld. Zodra die identificatie afkalft, helpen efficiëntie en formele rechtvaardigheid niet meer; dan wordt het systeem ervaren als iets dat over je hééngaat in plaats van iets waarvan je deel bent. En het ongemakkelijke is: dat verlies van identificatie laat zich aan de buitenkant nauwelijks meten. Het zit niet in een cijfer. Het zit in een toon, in een houding, in een vermoeidheid die mensen om zich heen waarnemen zonder hem te kunnen benoemen.
Dit, denk ik, is het diepere niveau waarop de exodus-symptomen werkzaam zijn. Niet dat het bestuur slecht is. Vaak is het bestuur op deelterreinen prima — Nederlandse wegen liggen er beter bij dan Paraguayaanse, dat is geen discussie. Maar het bestuur is over een periode van decennia van zijn burgers vervreemd geraakt, of de burgers van het bestuur, en bij iedere generatiewissel wordt die afstand iets groter en de woordenschat om haar te benoemen iets schraler. Wie dat schraal-worden meemaakt zonder de woorden, ervaart het als een onbehagen waar geen kant aan zit.
De Paraguay-gangers hebben in zekere zin een keuze gemaakt waar je het mee oneens kunt zijn, maar die is niet irrationeel. Ze hebben dat onbehagen ernstig en serieus genomen, en er een praktische conclusie aan verbonden. Daarmee staan ze niet buiten Europa. Ze staan in een lange traditie van mensen die ergens zijn vertrokken omdat ze de plek waar ze stonden niet meer als hún plek konden ervaren.
De VPRO-reeks heeft een functie. Niet de functie die ze pretendeert te hebben — “een blik op landgenoten in den vreemde” — maar de functie van waarschuwingsbord. Wie te lang naar buiten kijkt, eindigt op televisie als excentriekeling met een tropisch zwembad. Boodschap aan de kijker: blijf zitten waar je zit en bemoei je met niets.
Hier doet de Doorbraak-reportage haar eigen, stillere werk. Door de geïnterviewden volledig aan het woord te laten, ontmaskert zij de karikatuur zonder hem ooit met zoveel woorden te benoemen. Chris en Elke blijken geen sektariërs maar realisten met een spreadsheet. Bart blijkt geen escapist maar iemand die zijn huiswerk heeft gedaan. Lukkassen blijkt geen jungleprofeet maar iemand die zijn boeken meeneemt naar een land waar nog ruimte is om ze te schrijven. Het probleem zat blijkbaar niet bij hen.
Paraguay is niet de pointe. Paraguay is een symptoom — een plek die toevallig zichtbaar maakt wat er aan de hand is op de plek waar mensen wegtrekken. Wie Paraguay in deze discussie centraal zet, herhaalt eigenlijk de fout van de VPRO-reeks: de aandacht verschuiven naar de excentriciteit van het vertrek, om vooral niet te hoeven kijken naar de achterliggende redenen. Struisvogelpolitiek.
De Doorbraak-reportage eindigt met de gedachte dat de keuze van de geïnterviewden uiteindelijk misschien meer over Europa zegt dan over Paraguay. Dat is een understatement. Ze zegt vooral iets over de manier waarop Europa naar zichzelf weigert te kijken — en over de prijs die een continent op termijn betaalt als zijn meer onrustige bewoners besluiten dat ze elders meer ruimte hebben om gewoon te bestaan.
Wanneer mensen wegtrekken en het systeem reageert met “complotdenker”, is dat niet langer een diagnose van die mensen. Dan is dat een diagnose van het systeem. En vroeg of laat zal er weinig overblijven van het Europa, van het Nederland dat we dachten te kennen.
Deel dit stuk als je vindt dat het gehoord moet worden, en steun onafhankelijke publicatie.
Hier kan je reageren op onze artikelen en een inhoudelijke bijdrage leveren. Lees ook even onze huisregels.
Om te reageren dien je eerst aan te melden.
Reageer je voor de eerste keer? Registreer je dan hier.
