Zachtheid, dialoog en verzoening zijn waardevol. Maar zonder macht, bescherming en handhaving kunnen zij ook weinig meer zijn dan woorden waarmee de sterkste partij tijd koopt.
“Het zachte water wint altijd.”
Het klinkt wijs. Bijna onaantastbaar. Water slijt uiteindelijk zelfs de hardste steen. Zachtheid overwint hardheid, geduld overwint geweld en praten overwint strijd.
Het is het soort uitspraak waarmee een debat vaak wordt afgesloten voordat het werkelijk is begonnen. Wie nog vragen stelt, heeft de schoonheid van de metafoor blijkbaar niet begrepen. Of erger: hij zou onvoldoende geloven in vrede, dialoog en menselijkheid.
Maar een metafoor is geen bewijs. En in deze metafoor zit een constructiefout. Het woord altijd bevat geen tijdshorizon.
Water erodeert steen op geologische schaal. Mensen leven op menselijke schaal. Wanneer een agressor vandaag wint, kan de verdediger altijd worden voorgehouden dat het zachte water simpelweg nog niet lang genoeg heeft gestroomd. Over honderd jaar, duizend jaar of tienduizend jaar zal de geschiedenis alsnog bewijzen dat zachtheid heeft gewonnen.
Zo kan de uitspraak nooit onjuist blijken.
En juist daarom zegt zij zo weinig.
Zelfs in de natuur wint zacht water lang niet altijd. Het kan steen uitslijten, maar het kan ook worden omgeleid, verdampt, vergiftigd of achter een dam worden opgesloten.
Dat een rivier na duizenden jaren een kloof door een berg heeft gesleten, zegt weinig over wat vandaag nodig is wanneer iemand wordt aangevallen, een bevolking wordt onderdrukt of een gewapende organisatie geweld gebruikt om haar doelen af te dwingen.
Toch wordt de watermetafoor regelmatig gebruikt alsof zij een empirische wet beschrijft. Geweld zou uiteindelijk altijd verliezen. Praten, mediation en geweldloos verzet zouden op de lange duur altijd de betere uitkomst voortbrengen.
Maar wie werkelijk naar het onderzoek kijkt, vindt geen dergelijke natuurwet.
Niet dat geweld altijd werkt. Integendeel.
Maar praten en geweldloosheid winnen evenmin vanzelf.
Het beste empirische argument voor geweldloos verzet komt van de politicologen Erica Chenoweth en Maria Stephan.
Voor hun boek Why Civil Resistance Works onderzochten zij 323 grote gewelddadige en geweldloze campagnes tussen 1900 en 2006. Geweldloze campagnes slaagden in 53 procent van de gevallen; gewapende campagnes in 26 procent.
Dat is geen marginaal verschil. Het is een belangrijke bevinding die serieus genomen moet worden.
Maar ook serieus onderzoek heeft een geldigheidsgebied.
De onderzochte campagnes streefden naar zogenoemde maximalistische politieke doelen: het omverwerpen van een regime, het beëindigen van een buitenlandse bezetting of het verkrijgen van onafhankelijkheid. Succes betekende dat het gestelde doel binnen een jaar na het hoogtepunt van de campagne volledig was bereikt en dat de campagne aantoonbaar aan die uitkomst had bijgedragen.
Het ging dus hoofdzakelijk om massaal politiek verzet binnen staten. Niet om iedere denkbare oorlog, niet om individueel geweld en niet om de vraag hoe een terreurorganisatie moet worden uitgeschakeld.
Wie deze percentages rechtstreeks toepast op Rusland, Hamas, Islamitische Staat of een gewapende gijzelingssituatie, gebruikt een statistisch resultaat buiten het terrein waarop het is vastgesteld.
Bovendien zijn de resultaten in de loop der tijd veranderd. Het succespercentage van revolutionaire geweldloze campagnes bereikte in de jaren negentig ongeveer 65 procent, maar is sinds 2010 gedaald tot minder dan 34 procent. Gewapende campagnes presteren met ongeveer 8 procent nog slechter, maar de eerdere voorsprong van geweldloos verzet mag niet worden verward met een garantie op succes. Autoritaire regimes hebben geleerd hoe zij massaprotesten kunnen verstoren, verdelen en beheersen.
Geweldloos verzet blijft in veel situaties waarschijnlijk verstandiger dan een gewapende opstand. Maar “vaker succesvol” betekent niet “wint altijd”.
Aan de andere kant staat een veelgenoemde analyse van de RAND Corporation.
Seth Jones en Martin Libicki onderzochten 648 terroristische organisaties die tussen 1968 en 2006 actief waren. Van de beëindigde organisaties ging 43 procent uiteindelijk over in een politiek proces. Bij 40 procent speelden politie- en inlichtingendiensten de belangrijkste rol. Slechts 7 procent werd primair door militaire inzet beëindigd.
Dit wordt regelmatig samengevat als: oorlog werkt niet, praten wel.
Maar daarmee wordt meer in het cijfer gelegd dan erin zit.
Politie- en inlichtingenwerk bestaat uit arrestaties, infiltratie, financiële opsporing, ontmanteling van netwerken en soms het gevangennemen of doden van sleutelfiguren. Dat is niet hetzelfde als een grootschalige militaire campagne, maar het is evenmin een vrijblijvende dialoog. Het is georganiseerde staatsdwang.
Ook toetreding tot een politiek proces ontstaat zelden doordat beide partijen op een ochtend besluiten vriendelijk met elkaar te gaan praten. Een organisatie kan militair zijn verzwakt, financieel zijn afgesneden, intern verdeeld zijn geraakt of tot de conclusie zijn gekomen dat verder vechten meer kost dan onderhandelen.
De onderhandelingstafel staat niet buiten de machtsstrijd. Zij is vaak de plaats waar de veranderde machtsverhoudingen formeel worden vastgelegd.
Dat is een essentieel onderscheid.
Praten kan geweld beëindigen. Maar het gesprek wordt dikwijls pas aantrekkelijk nadat de alternatieven onaantrekkelijk zijn gemaakt.
Het fundamentele onderzoeksprobleem is dat oorlogen en vredesprocessen geen laboratoriumexperimenten zijn.
Mediation wordt meestal ingezet wanneer onderhandelen kansrijk lijkt, wanneer beide partijen zijn uitgeput of wanneer een militaire patstelling is ontstaan. Geweld wordt gebruikt wanneer bestuurders menen dat overleg onmogelijk, zinloos of te gevaarlijk is.
De keuze tussen praten en vechten wordt niet willekeurig toegewezen.
Daardoor vergelijk je achteraf niet simpelweg twee methoden. Je vergelijkt situaties die al van elkaar verschilden voordat een methode werd gekozen.
Daar komt nog een probleem bij: de niet-genomen weg is onzichtbaar.
We weten wat er na een militaire interventie is gebeurd, maar niet wat er zonder die interventie zou zijn gebeurd. We weten wat er na een vredesakkoord gebeurde, maar niet hoeveel jaren het conflict zonder dat akkoord nog zou hebben geduurd.
Vrijwel ieder succesvol vredesproces bevat bovendien zowel zachte als harde elementen: gesprekken, sancties, militaire druk, politiewerk, internationale isolatie, bescherming, financiële prikkels en dreiging met gevolgen.
Wie de uiteindelijke vrede volledig opeist voor uitsluitend dialoog of uitsluitend geweld, bedrijft meestal geen analyse maar geloofsbelijdenis.
Wat weten we dan wél?
Onderzoek van Govinda Clayton en Han Dorussen laat zien dat mediation een belangrijke rol kan spelen bij het beëindigen van gevechten. Zij vinden dat mediation, meer dan vredeshandhaving op zichzelf, bepalend is voor het stilleggen van vijandelijkheden.
Maar zij vinden ook dat mediation en vredeshandhaving elkaar onder bepaalde omstandigheden versterken. Vooral krachtige, multidimensionale vredesmissies kunnen een omgeving creëren waarin onderhandelingen kansrijker worden. Voor vredeshandhaving zonder mediation vonden de onderzoekers geen zelfstandig effect op het beëindigen van conflicten.
Dat is iets anders dan zeggen dat praten voldoende is.
Barbara Walter legde al eerder bloot waarom onderhandelingen in burgeroorlogen zo vaak mislukken. Partijen kunnen elkaar aan tafel van alles beloven, maar degene die zijn wapens neerlegt, verliest tegelijkertijd het middel waarmee hij naleving kan afdwingen.
Daar ontstaat het commitment-probleem.
Waarom zou een gewapende partij demobiliseren wanneer de tegenstander een jaar later alsnog de afspraken kan schenden? Waarom zou een minderheid haar verdedigingspositie opgeven wanneer er geen geloofwaardige bescherming bestaat tegen wraak, uitsluiting of vernietiging?
Een overeenkomst wordt pas geloofwaardig wanneer toezicht, bescherming en handhaving zijn geregeld. Daarvoor kan een derde partij nodig zijn die niet alleen wil bemiddelen, maar ook bereid en in staat is de naleving van het akkoord te controleren en te beschermen.
Praten werkt dan niet ondanks de aanwezigheid van macht.
Het werkt mede dankzij die aanwezigheid.
Een vredesakkoord zonder gevolgen voor schending is geen garantie. Het is een verzoek.
De andere gemakzuchtige slogan is dat geweld nooit iets oplost.
Ook dat is onjuist, tenzij het woord “oplossen” zo groot wordt gemaakt dat geen enkele menselijke handeling er nog aan kan voldoen.
Geweld kan een aanval stoppen. Het kan een gijzelaar bevrijden. Het kan bezet grondgebied heroveren. Het kan een dader fysiek verhinderen opnieuw toe te slaan. Het kan een gewapende organisatie haar commandostructuur, wapens en bewegingsvrijheid ontnemen.
Dat zijn reële uitkomsten.
Maar een militaire overwinning lost niet automatisch de politieke, maatschappelijke of ideologische oorzaken van een conflict op. Geweld kan nieuwe aanhangers voortbrengen, burgers van de staat vervreemden, ressentiment verdiepen en het volgende conflict voorbereiden.
Geweld kan dus tegelijkertijd noodzakelijk en ontoereikend zijn.
Het kan het onmiddellijke gevaar beëindigen zonder duurzame vrede tot stand te brengen.
Die twee vaststellingen spreken elkaar niet tegen.
Ook over terrorisme als tactiek bestaat relevant onderzoek.
Virginia Page Fortna vergeleek burgeroorlogen waarin rebellengroepen doelbewust willekeurige aanvallen op burgers uitvoerden met oorlogen waarin rebellengroepen dat niet deden.
Burgeroorlogen waarin terrorisme werd gebruikt, bleken langer te duren. De groepen die deze tactiek toepasten waren bovendien minder geneigd hun bredere politieke doelen te bereiken dan groepen die ervan afzagen. Tegen democratieën was de tactiek iets minder ineffectief, maar ook daar bleek zij geen betrouwbare route naar de overwinning.
Terrorisme kan organisaties wel helpen overleven. Het trekt aandacht, intimideert tegenstanders en kan een conflict verlengen.
Dat is echter iets anders dan winnen.
De tactiek kan effectief zijn in het veroorzaken van schade en in het voorkomen dat een organisatie verdwijnt, terwijl zij tegelijkertijd ineffectief is in het bereiken van het politieke doel waarvoor die schade wordt aangericht.
Ook hier hangt alles af van de vraag wat wij onder succes verstaan.
De verdedigbare conclusie is ongemakkelijker dan de slogan.
Niet geweld wint altijd.
Niet zachtheid wint altijd.
Niet ieder conflict kan worden uitgepraat en niet ieder conflict kan worden weggeschoten.
De uitkomst wordt bepaald door doelstellingen, machtsverhoudingen, timing, organisatie, publieke steun, beschikbare alternatieven en de vraag of afspraken controleerbaar en afdwingbaar zijn.
Praten zonder invloed kan een begin van vrede zijn, maar ook uitstel.
Mediation zonder handhaving kan partijen nader tot elkaar brengen, maar ook een agressor extra tijd geven.
Vredeshandhaving zonder politiek proces kan burgers beschermen, maar het onderliggende conflict laten voortbestaan.
Geweld zonder politieke strategie kan een onmiddellijk gevaar beëindigen en tegelijkertijd het volgende conflict voorbereiden.
De relevante vraag is daarom niet of wij moreel voor zachtheid of voor hardheid kiezen.
De relevante vraag is welk middel, onder welke omstandigheden, het minste kwaad aanricht en de grootste kans biedt op een duurzame uitkomst.
Zachtheid is waardevol.
Dialoog is waardevol.
Vergeving en verzoening zijn waardevol.
Geweldloos verzet kan machtiger zijn dan gewapende strijd. Mediation kan oorlogen beëindigen. Een gesprek kan een doorbraak bereiken die met wapens onmogelijk zou zijn geweest.
Maar zodra wij van zachtheid een natuurwet maken, vervangen wij analyse door morele zelfbevestiging.
Dan is “het zachte water wint altijd” geen inzicht meer. Het wordt een manier om moeilijke vragen niet te hoeven beantwoorden.
Wie beschermt degene die zijn wapens neerlegt?
Wat gebeurt er wanneer een akkoord wordt geschonden?
Welke prikkel heeft de agressor om werkelijk te stoppen?
Hoeveel mensen mogen sterven terwijl wij wachten tot het water de steen heeft uitgesleten?
Zacht water wint niet altijd.
Het wint wanneer het tijd krijgt. Wanneer het een doorgang vindt. Wanneer de tegenstander niet in staat is het af te dammen. Wanneer afspraken worden bewaakt en schending gevolgen heeft.
Of, minder poëtisch maar eerlijker:
Zacht water wint alleen als de bedding hard genoeg is.
Erica Chenoweth en Maria J. Stephan, Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict, Columbia University Press, 2011.
Erica Chenoweth en Christopher Wiley Shay, “Updating Nonviolent Campaigns: Introducing NAVCO 2.1”, Journal of Peace Research, 2022.
Seth G. Jones en Martin C. Libicki, How Terrorist Groups End: Lessons for Countering al Qa’ida, RAND Corporation, 2008.
Govinda Clayton en Han Dorussen, “The Effectiveness of Mediation and Peacekeeping for Ending Conflict”, Journal of Peace Research, jaargang 59, nummer 2, 2022, pp. 150–165. DOI: 10.1177/0022343321990076.
Barbara F. Walter, “The Critical Barrier to Civil War Settlement”, International Organization, jaargang 51, nummer 3, 1997, pp. 335–364.
Barbara F. Walter, Committing to Peace: The Successful Settlement of Civil Wars, Princeton University Press, 2002.
Virginia Page Fortna, “Do Terrorists Win? Rebels’ Use of Terrorism and Civil War Outcomes”, International Organization, jaargang 69, nummer 3, 2015, pp. 519–556. DOI: 10.1017/S0020818315000089.
Hier kan je reageren op onze artikelen en een inhoudelijke bijdrage leveren. Lees ook even onze huisregels.
Om te reageren dien je eerst aan te melden.
Reageer je voor de eerste keer? Registreer je dan hier.
