Dit essay is deel van Sids gecrowdfunde serie over het liberalisme. Sid heeft uw hulp dringend nodig: steun hem via BackMe! Of koop zijn boek Realistisch Allochtoon.
Het positivisme en het liberalisme braken op het grote probleem dat de Eerste Wereldoorlog met zich meebracht: de bereidheid van overheden en burgers om massale oorlogen in gang te zetten. Deze afschuwwekkende ervaring werd nog uitvergroot met de Tweede Wereldoorlog. De wereld kreeg te maken de beurscrash van 1929, de overproductie van industriële goederen, de Holocaust en de atoombom. Het positivistisch-liberale uitgangspunt dat de wereld er beter op zou worden naarmate de mensheid meer orde in de wereld aanbracht, kwam ernstig onder druk te staan. Het expressionisme was een kunststroming die deze traumatische ervaringen en angstgevoelens over de toekomst tot uiting bracht.
De natuur aan de rede onderwerpen brengt de kindersterfte omlaag. De dorpspastoor die verkondigde dat als een kind op jonge leeftijd overleed, dat dit dan de wil van de schepper was die men diende te respecteren, werd destijds nog weggelachen. Maar nu, honderdvijftig jaar later, is het idee van de maakbaarheid verder doorgevoerd dan destijds te voorzien werd.
Intussen zien we het voor ons opdoemen dat kinderen vrijwillig cybernetische ‘upgrades’ laten installeren, omdat ze anders niet meer mee kunnen met de competitieve eisen van de hedendaagse razendsnelle informatiesamenleving. En ook omgekeerd: werkgevers die min of meer eisen dat we sociale media profielen hebben, zodat ze onze sociale voorkeuren kunnen uitlezen. Overheden die steeds dieper binnendringen in de denkbeelden die wij consumeren en bijhouden wat ons zoekgedrag is op het internet. Dit alles onder het mom: “Waarom doe je hier niet aan mee? Waarom ben je zo ouderwets? Heb je wat voor ons te verbergen?”
Zo kunnen we vandaag dus veel scherper zien wat die dorpspastoor mogelijk al aanvoelde, in zijn behoedzame afkeer van de maakbaarheidsgedachte.
Pakken we door vanaf deze inzichten, dan horen we dikwijls: “Laat de maatschappelijke orde, de inrichting van de samenleving, maar over aan de markt.” Dit wordt dan aangevoerd als tegelijk een karakterisering van het liberalisme als een kritiek erop. Dit doet echter geen recht aan ‘nieuwe’ uitingen van het liberalisme – zoals een Piratenpartij – waarin burgers zich actief inzetten om de eigen privacy en data-soevereiniteit te beschermen. Dus tegenover zowel een zeer indringende overheid als monopolisten in de techwereld, die misschien nog wel machtiger zijn dan overheden.
Die dorpspastoor had waarschijnlijk een te drastische benadering. Het is redelijker om te stellen dat we een wereld hebben die van gemakken is voorzien, maar waarin het nu de vraag is hoe ik binnen die wereld zélf bepaal wat er over mij deelbaar en zichtbaar is. En als ik onzichtbaar wil zijn op sociale media, dan moet ik het recht hebben om mijn digitale gegevens te compartimentaliseren. Dit zou een moderne liberaal zeggen, omdat de technologie op deze wijze de persoonlijke zelfbeschikking eerder versterkt dan verzwakt.
Verder suggereert de zin: “geef het maar uit handen aan de markt”, dat er dan een sterke overheidsregulatie als alternatief wordt gezien. Terwijl juist die staatsregulatie de macht collectiviseert ten nadele van de individuele burger die initiatief wil nemen. Het zijn de organische tussenverbanden, de ‘little platoons’, die de natie zouden moeten dragen.
Zelf scheppen
Velen die liberalisme bekritiseren zijn het kernpunt kwijtgeraakt van de hele discussie. Dat is ruimte vinden om de wereld naar je eigen hand te zetten en jezelf tot uiting te brengen. Verderop zal ik hier nog op ingaan via het archetype van de ‘Lone Wolf’. Om een voorbeeld te nemen: voor mij is het in Nederland letterlijk beter om bij mijn ouders te wonen, waar ik behoorlijk wat ruimte heb, dan om 1300 euro per maand weg te gooien aan een klein appartementje kale huur. Dit stelt tegelijk harde limieten aan wat ik naar mijn eigen hand kan zetten.
Het huis in Zuid-Amerika, daarentegen, kan ik met hulp van wat zeer betaalbare klusjesmannen zo goed als volledig naar mijn eigen hand zetten. Neem nu een grote koelkast die ik per se in een hoekje van de keuken wilde hebben. En iedereen – de makelaar, de elektricien en de loodgieter – waren tegen dit plan. Er moest een stuk van de keuken worden uitgehakt en daar zou een waterpijp en elektronica zitten. Ze zeiden: “Koop een andere koelkast, zet het uit je hoofd.”
Daar nam ik echter geen genoegen mee. Ik zei: “Breek die muur open en ik zal met eigen ogen zien of het past!” Toen de muur werd opengebroken, bleek de koelkast met 3 millimeter speling tóch te passen. Het gevoel van succes wat je dan ervaart, dáár gaat het om. En in een dichtgebureaucratiseerde maatschappij zijn mensen totaal vervreemd van dat levensgevoel. Ze zijn dociel, slaafs, voortdurend bang voor van alles op het sociale detailniveau, maar de grote systeeminfarcten negeren ze.
Net zo kan ik bijvoorbeeld kiezen voor een zwembad in de tuin, klassieke meubels, schrikdraad tegen inbrekers en wilde beesten. Zonder ruggenspraak met enige welstandscommissie kan ík beschikken hoe ik het wil! Ik laat de stoel door de meubelmaker precies maken zoals ik de stoel wil hebben. Door dit alles voel ik me ook sterk eigenaar van de omgeving. In Nederland is het tegenovergestelde gevoel genormaliseerd – daar is men enkel bezig met: “Welke ruimte kennen de regeltjes mij toe?”
Dit alles maakt ook duidelijk – terugkerend naar de dorpspastoor – dat het geen recht doet aan de feiten om de mens neer te zetten als slaafse uitvoerder van de technologie. Het juiste antwoord daarop is om letterlijk los te breken uit de structuren waar je in zit en zaken naar je eigen hand te zetten.
Dit essay is deel van Sids gecrowdfunde serie over het liberalisme. Sid heeft uw hulp dringend nodig: steun hem via BackMe! Of koop zijn boek Realistisch Allochtoon.
Hier kan je reageren op onze artikelen en een inhoudelijke bijdrage leveren. Lees ook even onze huisregels.
Om te reageren dien je eerst aan te melden.
Reageer je voor de eerste keer? Registreer je dan hier.
